Ένα από τα πιο ανεπιθύμητα και επικίνδυνα ψάρια που έχουν κάνει την εμφάνισή τους στις ελληνικές θάλασσες ενδέχεται τελικά να κρύβει μια αξία που μέχρι σήμερα παρέμενε ανεκμετάλλευτη. Ο λόγος για τον λαγοκέφαλο, το δηλητηριώδες ψάρι που τα τελευταία χρόνια έχει εξαπλωθεί σε μεγάλο μέρος της ανατολικής Μεσογείου, προκαλώντας σοβαρά προβλήματα τόσο στους αλιείς όσο και στο θαλάσσιο οικοσύστημα.
Ελληνικές ερευνητικές ομάδες εξετάζουν πλέον ένα εντελώς διαφορετικό σενάριο: αντί ο λαγοκέφαλος να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως ένα χωροκατακτητικό είδος που πρέπει να απομακρύνεται, μήπως μπορεί να αξιοποιηθεί ως πηγή πολύτιμων συστατικών για τη βιοτεχνολογία και την κοσμετολογία; Στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος βρίσκονται ουσίες όπως το κολλαγόνο, τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα, αλλά ακόμη και η πανίσχυρη νευροτοξίνη που καθιστά το συγκεκριμένο ψάρι τόσο επικίνδυνο.
Το ψάρι που έγινε «πονοκέφαλος» για τους αλιείς
Ο λαγοκέφαλος, με επιστημονική ονομασία Lagocephalus sceleratus, δεν αποτελεί γηγενές είδος της Μεσογείου. Πρόκειται για έναν λεσσεψιανό μετανάστη που πέρασε από την Ερυθρά Θάλασσα στη Μεσόγειο μέσω της Διώρυγας του Σουέζ και σταδιακά εξαπλώθηκε και στα ελληνικά νερά. Η παρουσία του μόνο αθώα δεν είναι. Διαθέτει εξαιρετικά δυνατά δόντια, με τα οποία μπορεί να προκαλέσει μεγάλες ζημιές σε δίχτυα, παραγάδια και αλιευτικό εξοπλισμό, δημιουργώντας πρόσθετο οικονομικό βάρος στους επαγγελματίες ψαράδες. Παράλληλα, δεν πρόκειται για ένα ψάρι που μπορεί να αλιευθεί και στη συνέχεια να καταλήξει στο πιάτο του καταναλωτή. Η παρουσία τετροδοτοξίνης (TTX) το καθιστά ιδιαίτερα επικίνδυνο και αποκλείει τη συμβατική εμπορική αξιοποίησή του ως τρόφιμο. Ακριβώς αυτή η ιδιαιτερότητα, όμως, έχει στρέψει την επιστημονική έρευνα σε μια άλλη κατεύθυνση.
Κολλαγόνο και ωμέγα-3 από τον λαγοκέφαλο
Η λογική πίσω από τις έρευνες είναι ουσιαστικά η μετατροπή ενός περιβαλλοντικού προβλήματος σε δυνητικά αξιοποιήσιμη πρώτη ύλη. Μελέτες που έχουν πραγματοποιηθεί στο πλαίσιο του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου έχουν εξετάσει διαφορετικά τμήματα του λαγοκέφαλου, από το δέρμα και τη σάρκα μέχρι τα οστά και τα εσωτερικά του όργανα. Οι επιστήμονες αναζητούν ουσίες που θα μπορούσαν, υπό συγκεκριμένες και απολύτως ελεγχόμενες συνθήκες, να απομονωθούν και να αποκτήσουν διαφορετικές εφαρμογές. Ανάμεσά τους βρίσκονται το κολλαγόνο και τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα, συστατικά με ήδη σημαντική παρουσία στην έρευνα γύρω από τα καλλυντικά, τη διατροφή και την υγεία.
Έχουν μάλιστα πραγματοποιηθεί πειραματικές μελέτες σχετικά με την πιθανότητα ανάπτυξης καλλυντικών σκευασμάτων με συστατικά που προέρχονται από τον λαγοκέφαλο. Προς το παρόν, βέβαια, μιλάμε για ερευνητικές εφαρμογές και όχι για προϊόντα που βρίσκονται στα ράφια των καταστημάτων.
Η πανίσχυρη τοξίνη που κρύβει μέσα του
Ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η τετροδοτοξίνη. Πρόκειται για μία εξαιρετικά ισχυρή νευροτοξίνη, η οποία παρεμβαίνει στη φυσιολογική λειτουργία του νευρικού και μυϊκού συστήματος. Η συγκεκριμένη ουσία έχει εντοπιστεί και σε λαγοκέφαλους που έχουν αλιευθεί στα ελληνικά νερά, ενώ οι μεγαλύτερες συγκεντρώσεις της μπορούν να βρίσκονται σε συγκεκριμένα όργανα του ψαριού. Αυτός ακριβώς είναι ο λόγος που η κατανάλωσή του εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους.
Για την επιστημονική κοινότητα, όμως, προκύπτει ένα διαφορετικό ερώτημα: θα μπορούσε μια τόσο ισχυρή φυσική ουσία να απομονωθεί με ασφάλεια και να αξιοποιηθεί σε αυστηρά ελεγχόμενες εφαρμογές; Σχετικές ερευνητικές εργασίες έχουν ασχοληθεί με μεθόδους εκχύλισης, αναγνώρισης και εγκλειστοποίησης της τετροδοτοξίνης, διερευνώντας τις δυνατότητες που μπορεί να προσφέρει σε προϊόντα υψηλής προστιθέμενης αξίας.
Μπορεί πράγματι να γίνει… «Botox από λαγοκέφαλο»;
Εδώ βρίσκεται και το πιο εντυπωσιακό κομμάτι της υπόθεσης. Στο πλαίσιο του ExplIAS έχει μελετηθεί η πιθανή αξιοποίηση τοξινών και κολλαγόνου σε καλλυντικές εφαρμογές, με το ενδιαφέρον να φτάνει ακόμη και σε αντιγηραντικές συνθέσεις που θα μπορούσαν μελλοντικά να λειτουργήσουν ως εναλλακτικές προσεγγίσεις σε υπάρχουσες εφαρμογές όπως το Botox. Αυτό, ωστόσο, χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση: δεν υπάρχει σήμερα εμπορικά διαθέσιμο «Botox από λαγοκέφαλο».
Οι επιστήμονες διερευνούν τις δυνατότητες των ενώσεων που περιέχει το συγκεκριμένο ψάρι. Από την εργαστηριακή έρευνα μέχρι την κυκλοφορία ενός ασφαλούς καλλυντικού ή ιατρικού προϊόντος υπάρχει μεγάλη απόσταση, καθώς απαιτούνται έλεγχοι ασφάλειας και αποτελεσματικότητας, αλλά και όλες οι απαραίτητες εγκρίσεις. Επομένως, η φράση «Botox από λαγοκέφαλο» περιγράφει περισσότερο τη συναρπαστική κατεύθυνση της έρευνας παρά ένα προϊόν που μπορεί κάποιος σήμερα να χρησιμοποιήσει.
Από απειλή για τις θάλασσες σε οικονομική ευκαιρία;
Το μεγάλο στοίχημα βρίσκεται ακριβώς εδώ. Η εξάπλωση του λαγοκέφαλου έχει δημιουργήσει ένα πρόβλημα που δεν λύνεται εύκολα, καθώς το είδος έχει πλέον εγκατασταθεί στη Μεσόγειο και η αλιεία του δεν συνοδεύεται από την εμπορική αξία που θα είχε ένα βρώσιμο ψάρι. Αν, όμως, η απομάκρυνσή του μπορούσε να συνδεθεί με την παραγωγή χρήσιμων πρώτων υλών, τότε τα δεδομένα θα ήταν διαφορετικά. Αντί τα αλιευμένα ψάρια να αποτελούν απλώς ένα ανεπιθύμητο υλικό, μέρη τους θα μπορούσαν ενδεχομένως να χρησιμοποιούνται για την ανάκτηση ουσιών με ενδιαφέρον για τη βιοτεχνολογία, τα καλλυντικά ή άλλους επιστημονικούς κλάδους. Αυτή ακριβώς είναι η φιλοσοφία της κυκλικής βιοοικονομίας: κάτι που σήμερα θεωρείται πρόβλημα ή απόβλητο να αποκτήσει, μέσα από την κατάλληλη τεχνολογία, νέα χρησιμότητα και οικονομική αξία.
Φυσικά, η συγκεκριμένη προοπτική βρίσκεται ακόμη στο ερευνητικό στάδιο. Θα πρέπει να αποδειχθεί όχι μόνο ότι οι ουσίες μπορούν να απομονωθούν με ασφάλεια, αλλά και ότι ολόκληρη η διαδικασία μπορεί να είναι οικονομικά βιώσιμη σε μεγαλύτερη κλίμακα.
">
">
">
">
">
">
">
">