Αρναούτογλου: Τι είναι η ανηδονία που τον βασανίζει από τα 17 – Τα συμπτώματα και οι δυσκολίες

Μια ιδιαίτερα προσωπική εξομολόγηση έκανε πρόσφατα ο Γρηγόρης Αρναούτογλου, αποκαλύπτοντας πως από την εφηβεία του βίωνε αυτό που οι ειδικοί ονομάζουν «ανηδονία». Ο γνωστός παρουσιαστής περιέγραψε με ειλικρίνεια το αίσθημα του κενού που τον ακολουθούσε ακόμα και στις στιγμές που πετύχαινε κάτι που επιθυμούσε πολύ.

«Έπασχα από ανηδονία», ανέφερε χαρακτηριστικά, εξηγώντας πως, είτε επρόκειτο για την απόκτηση του διπλώματος οδήγησης είτε για μια εμπειρία που περίμενε με ενθουσιασμό, η ικανοποίηση διαρκούσε ελάχιστα ή δεν ερχόταν ποτέ. «Έμπαινα στο αμάξι και έλεγα “αυτό ήταν;”. Πήγαινα να φάω κάπου που ήθελα πολύ και πάλι έλεγα “αυτό ήταν;”», εξομολογήθηκε.

Η μαρτυρία του έφερε στο προσκήνιο μια ψυχολογική κατάσταση που επηρεάζει χιλιάδες ανθρώπους, συχνά χωρίς οι ίδιοι να αντιλαμβάνονται τι ακριβώς τους συμβαίνει. Τι είναι όμως η ανηδονία, ποια είναι τα βασικά συμπτώματά της και πότε μπορεί να αποτελεί ένδειξη ότι χρειάζεται η βοήθεια ενός ειδικού;

Ανηδονία: Τι είναι και πως αντιμετωπίζεται;

Ανηδονία σημαίνει ότι ένα άτομο δεν μπορεί να νιώσει ευχαρίστηση, και αποτελεί πολύ συχνά ένα σύμπτωμα ψυχιατρικών διαταραχών,2American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.). όπως για παράδειγμα η κατάθλιψη και η σχιζοφρένεια. Η ανηδονία προκαλεί απάθεια και απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες και χόμπι που πριν ήταν ευχάριστα, όπως το φαγητό, η κοινωνική ζωή, το άγγιγμα, οι φιλίες, οι σχέσεις, η μουσική, οι εκδηλώσεις, οι συζητήσεις και ακόμη και το σεξ. Είναι σαν το κέντρο ευχαρίστησης/ικανοποίησης του εγκεφάλου να σβήνει τελείως.

Xia, F., et al. (2024). Understanding the neural code of stress to control anhedonia. Nature, 637(8046), 654–662. Κάποιες μελέτες δείχνουν ότι η ανηδονία σχετίζεται με την χαμηλή ενεργοποίηση του έσω προμετωπιαίου φλοιού. Η αδυναμία κάποιου να βιώσει ευχαρίστηση (ή να διατηρήσει την καλή του διάθεση για πολύ καιρό) μπορεί να επηρεάσει σοβαρά την ποιότητα της ζωής τους.

Η ανηδονία μπορεί να εκδηλωθεί ή να συνοδεύεται από τα εξής συμπτώματα και χαρακτηριστικά:

• Απόγνωση και συναισθήματα θλίψης και απελπισίας
• Είναι πρακτικά αδύνατο να γελάσει με οτιδήποτε, απάθεια, αίσθημα κενού
• Φοβίες, κοινωνική/συναισθηματική απομόνωση και νευρικότητα
• Δυσκολία στην προσαρμογή σε κοινωνικές εκδηλώσεις, το άτομο είναι απλά παρατηρητής, χωρίς ενδιαφέρον για κοινωνικότητα
• Δεν μπορεί να συμμετέχει σε μια συζήτηση, δεν υπάρχει ενδιαφέρει να ακούσει
• Άρνηση να ζητήσει βοήθεια ή υποστήριξη
• Αρνητικά συναισθήματα για τον εαυτό του και τους άλλους
• Σημαντικά μειωμένο συναίσθημα, δυσκολία στην έκφραση σκέψεων και συναισθημάτων
• Μειωμένη επιθυμία για σεξ και έλλειψη ενδιαφέροντος για σωματική επαφή
• Μπορεί να συνυπάρχουν ψυχοσωματικά συμπτώματα, συμπτώματα γριππώδους συνδρομής
• Αυτοκτονικός ιδεασμός

Ειδικοί τύποι ανηδονίας

Ενώ η ανηδονία αποτελεί ένα σύμπτωμα και όχι μια ψυχική διαταραχή, υπάρχουν διάφοροι τύποι.9Treadway, M. T., & Zald, D. H. (2011). Reconsidering anhedonia in depression: Lessons from translational neuroscience. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 35(3), 537–555. 10Berridge, K. C., & Kringelbach, M. L. (2015). Pleasure Systems in the Brain. Neuron, 86(3), 646–664. Η επιστημονική έρευνα διαχωρίζει πλέον την ανηδονία σε υποκατηγορίες, καθώς υπάρχουν διαφορετικά νευρωνικά δίκτυα στον εγκέφαλο για την επιθυμία και την απόλαυση. Η ανηδονία λοιπόν μπορεί να αφορά μια ή περισσότερες πτυχές της ζωής, όπως:

1. Κινητοποιητική ανηδονία: το άτομο έχει έλλειψη κινήτρου. Δεν έχει τη δύναμη ή τη διάθεση να ξεκινήσει μια δραστηριότητα, παρόλο που αν την έκανε, θα την απολάμβανε.
2. Καταναλωτική ανηδονία: το άτομο χάνει την ικανότητα απόλαυσης κατά τη διάρκεια της πράξης. Μπορεί να πάει σινεμά, αλλά να μην νιώσει καμία χαρά βλέποντας την ταινία.
3. Κοινωνική ανηδονία: η αδιαφορία εστιάζεται αποκλειστικά στις διαπροσωπικές σχέσεις και την κοινωνική αλληλεπίδραση. Αυτός ο τύπος ανηδονίας παρατηρείται πιο συχνά στην σχιζοφρένεια.
4. Σωματική ανηδονία: η απώλεια ευχαρίστησης από αισθητηριακά ερεθίσματα, όπως το φαγητό, το άγγιγμα ή το σεξ.

Διάγνωση ανηδονίας

Η διάγνωση της ανηδονίας δεν βασίζεται μόνο στην περιγραφή των συμπτωμάτων, αλλά και σε εξειδικευμένα ψυχομετρικά εργαλεία. Ένα από τα πιο αναγνωρισμένα εργαλεία παγκοσμίως είναι η Κλίμακα Απόλαυσης Snaith-Hamilton (SHAPS).8Nakonezny, P. A., et al. (2015). Evaluation of anhedonia with the Snaith–Hamilton Pleasure Scale (SHAPS) in adult outpatients with major depressive disorder. Journal of Psychiatric Research, 65, 124–130. Πρόκειται για ένα ερωτηματολόγιο 14 σημείων που αξιολογεί την ικανότητα του ατόμου να βιώνει ευχαρίστηση τις τελευταίες ημέρες σε τομείς όπως τα χόμπι, το φαγητό, η κοινωνική αλληλεπίδραση και τα προσωπικά ενδιαφέροντα.

Μια υψηλή βαθμολογία στην κλίμακα SHAPS αποτελεί ισχυρή ένδειξη κλινικής ανηδονίας και βοηθά τον ψυχίατρο να ξεχωρίσει την ανηδονία από την απλή μελαγχολία ή τη γενικευμένη απάθεια, καθοδηγώντας έτσι την επιλογή της καταλληλότερης θεραπείας.

Αιτίες ανηδονίας

Σε κάποιες περιπτώσεις, ο τρόπος ζωής μπορεί να επηρεάσει την εμφάνιση ανηδονίας. Τα προβλήματα όπως η αναβλητικότητα συμβάλλουν στην ανηδονία, αν και οι περισσότερες αιτίες αφορούν τους νευροδιαβιβαστές του εγκεφάλου.