Πέθανε η Γκλόρια Στάινεμ

Μία από τις πλέον εμβληματικές προσωπικότητες του παγκόσμιου φεμινιστικού κινήματος έφυγε από τη ζωή. Η Γκλόρια Στάινεμ, δημοσιογράφος, συγγραφέας και ακτιβίστρια που για περισσότερα από 50 χρόνια βρέθηκε στην πρώτη γραμμή της διεκδίκησης των δικαιωμάτων των γυναικών στις Ηνωμένες Πολιτείες, πέθανε σε ηλικία 92 ετών. Ο θάνατός της ανακοινώθηκε από το ίδρυμά της, με τη Στάινεμ να φεύγει ειρηνικά από τη ζωή την Τετάρτη 2 Σεπτεμβρίου στο σπίτι της στη Νέα Υόρκη, έχοντας κοντά της ανθρώπους που την αγαπούσαν.

Με τον θάνατό της κλείνει ένα τεράστιο κεφάλαιο της σύγχρονης αμερικανικής κοινωνικής ιστορίας. Η Γκλόρια Στάινεμ δεν υπήρξε απλώς μία γυναίκα που μιλούσε για τον φεμινισμό. Για δεκαετίες ήταν ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα πρόσωπά του, σε μία εποχή μάλιστα κατά την οποία πολλές από τις διεκδικήσεις που σήμερα θεωρούνται αυτονόητες αντιμετωπίζονταν ως ριζοσπαστικές. Από τις αίθουσες σύνταξης μέχρι τις διαδηλώσεις και από τις πολιτικές εκστρατείες μέχρι το ιστορικό περιοδικό «Ms.», η ζωή της συνδέθηκε με μερικές από τις μεγαλύτερες κοινωνικές αλλαγές που γνώρισαν οι ΗΠΑ μετά τη δεκαετία του 1960.

Η δημοσιογράφος που έγινε σύμβολο μιας ολόκληρης γενιάς

Γεννημένη στις 25 Μαρτίου 1934 στο Τολέδο του Οχάιο, η Γκλόρια Στάινεμ δεν ξεκίνησε την επαγγελματική της διαδρομή ως ακτιβίστρια. Ξεκίνησε ως δημοσιογράφος, σε έναν χώρο στον οποίο εκείνη την εποχή κυριαρχούσαν οι άνδρες. Ένα από τα ρεπορτάζ που την έκαναν ευρύτερα γνωστή ήρθε το 1963, όταν εργάστηκε undercover ως «Playboy Bunny» προκειμένου να καταγράψει τις πραγματικές συνθήκες εργασίας των γυναικών στα Playboy Clubs. Το κείμενο «A Bunny’s Tale» την έκανε γνωστή, αλλά ήταν μόνο η αρχή μιας πορείας κατά την οποία η δημοσιογραφία και ο ακτιβισμός θα γίνονταν σταδιακά αδύνατο να διαχωριστούν.

Στα τέλη της δεκαετίας του ’60 και στις αρχές του ’70, η Στάινεμ εξελίχθηκε σε μία από τις κεντρικές προσωπικότητες του λεγόμενου «δεύτερου κύματος» του φεμινισμού. Ταξίδευε ασταμάτητα, μιλούσε σε πανεπιστήμια, συγκεντρώσεις και πορείες, έγραφε και συμμετείχε στη δημιουργία οργανώσεων που επιχείρησαν να μετατρέψουν την ισότητα των φύλων από κοινωνικό αίτημα σε συγκεκριμένη πολιτική ατζέντα.

Το 1971 συμμετείχε στην ίδρυση του National Women’s Political Caucus, ενώ συνδέθηκε με σειρά ακόμη οργανώσεων για τα δικαιώματα και την πολιτική εκπροσώπηση των γυναικών. Αργότερα υπήρξε επίσης συνιδρύτρια του Women’s Media Center. Η δράση της, ωστόσο, δεν περιορίστηκε αποκλειστικά στα ζητήματα φύλου, καθώς τοποθετήθηκε επί δεκαετίες για ζητήματα φυλετικής ισότητας, πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων.

Το «Ms.» και η επανάσταση στα περίπτερα

Ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της διαδρομής της ήταν αναμφίβολα το «Ms.», το περιοδικό που συνίδρυσε στις αρχές της δεκαετίας του 1970 και εξελίχθηκε σε σημείο αναφοράς για το αμερικανικό γυναικείο κίνημα.

Η σημασία του γίνεται περισσότερο αντιληπτή αν αναλογιστεί κανείς την εποχή. Μεγάλο μέρος των εντύπων που απευθύνονταν στις γυναίκες επικεντρωνόταν στην εμφάνιση, το νοικοκυριό, τον γάμο και στο πώς μία γυναίκα θα ανταποκρινόταν στους παραδοσιακούς ρόλους που της απέδιδε η κοινωνία. Το «Ms.» επέλεξε έναν εντελώς διαφορετικό δρόμο, βάζοντας στο τραπέζι την εργασία, την πολιτική, τις διακρίσεις, την οικογένεια, τη σεξουαλικότητα, τη βία και τα αναπαραγωγικά δικαιώματα.

Η Στάινεμ μετατράπηκε έτσι σε κάτι πολύ περισσότερο από δημοσιογράφο. Με τα χαρακτηριστικά μεγάλα γυαλιά της και τα μακριά μαλλιά της έγινε μία από τις πλέον αναγνωρίσιμες φιγούρες του γυναικείου κινήματος των δεκαετιών του ’60 και του ’70. Το πρόσωπό της συνδέθηκε τόσο έντονα με τον αμερικανικό φεμινισμό, ώστε για υποστηρικτές και επικριτές αποτελούσε για χρόνια ένα από τα πρόσωπα που προσωποποιούσαν ολόκληρο το κίνημα.

Η μάχη για τις αμβλώσεις που είδε να κερδίζεται και 49 χρόνια μετά να ανατρέπεται

Από όλες τις μάχες της ζωής της, εκείνη για τα αναπαραγωγικά δικαιώματα των γυναικών υπήρξε μία από τις πλέον καθοριστικές. Η προσωπική της εμπλοκή με το ζήτημα ήταν βαθιά. Η Στάινεμ είχε μιλήσει δημόσια για δική της άμβλωση όταν ήταν νέα, ενώ η συμμετοχή της σε δημόσια εκδήλωση για το δικαίωμα στην άμβλωση το 1969 αποτέλεσε σημαντικό σταθμό στη μετάβασή της προς τον φεμινιστικό ακτιβισμό.

Το 1973, το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ εξέδωσε την ιστορική απόφαση Roe v. Wade, θεμελιώνοντας για δεκαετίες συνταγματική προστασία για την πρόσβαση στην άμβλωση. Για το κίνημα στο οποίο πρωταγωνιστούσε η Στάινεμ ήταν μία τεράστια νίκη.

Μόνο που η ίδια έζησε αρκετά για να δει και το ακριβώς αντίθετο.

Σχεδόν μισό αιώνα αργότερα, το 2022, το Ανώτατο Δικαστήριο ανέτρεψε το Roe v. Wade μέσω της απόφασης Dobbs v. Jackson Women’s Health Organization, καταργώντας την ομοσπονδιακή συνταγματική προστασία που είχε προκύψει από το Roe και αφήνοντας τις Πολιτείες να καθορίζουν σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό τη δική τους νομοθεσία για τις αμβλώσεις.

Ίσως καμία άλλη εξέλιξη δεν συμπυκνώνει τόσο έντονα τη διαδρομή της. Μία γυναίκα που αγωνίστηκε για ένα δικαίωμα, έζησε για να δει μία ιστορική νίκη και, 49 χρόνια αργότερα, είδε την ίδια κατάκτηση να ανατρέπεται.

Είδε την Αμερική να αλλάζει μπροστά στα μάτια της

Η ζωή της Γκλόρια Στάινεμ διήρκεσε περισσότερο από εννέα δεκαετίες και μέσα σε αυτά τα χρόνια η θέση των γυναικών στην αμερικανική κοινωνία μεταμορφώθηκε. Ξεκίνησε τη δημοσιογραφία σε μία εποχή όπου μία γυναίκα μπορούσε να θεωρηθεί ακατάλληλη για μία θέση ή μία αποστολή απλώς λόγω του φύλου της και έζησε αρκετά ώστε να δει γυναίκες να φτάνουν στα υψηλότερα επίπεδα της πολιτικής, της δημοσιογραφίας, των επιχειρήσεων και της δημόσιας ζωής.

Δεν είδε, βέβαια, όλες τις μάχες της να κερδίζονται. Και η ίδια δεν αντιμετωπίστηκε ποτέ ως μία προσωπικότητα υπεράνω κριτικής. Οι θέσεις της προκάλεσαν σφοδρές αντιδράσεις από το αμερικανικό συντηρητικό κίνημα, ενώ ακόμη και μέσα στον φεμινισμό νεότερες γενιές αμφισβήτησαν ή επαναξιολόγησαν πτυχές του κινήματος που εκπροσωπούσε. Αυτό όμως δεν αναιρεί την ιστορική επιρροή της: είτε κάποιος συμφωνούσε μαζί της είτε όχι, η Στάινεμ βρέθηκε επί δεκαετίες στο κέντρο της συζήτησης για το τι σημαίνει ισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών στην Αμερική.

Η επιρροή της αναγνωρίστηκε και θεσμικά. Το 2013 ο Μπαράκ Ομπάμα της απένειμε το Presidential Medal of Freedom, μία από τις υψηλότερες πολιτικές διακρίσεις των Ηνωμένων Πολιτειών, ενώ το 2021 τιμήθηκε με το βραβείο Princess of Asturias for Communication and Humanities.

Και το εντυπωσιακό είναι ότι δεν αποσύρθηκε πραγματικά ποτέ. Ακόμη και σε πολύ προχωρημένη ηλικία συνέχιζε να γράφει, να συμμετέχει στον δημόσιο διάλογο και να ασχολείται με τα ζητήματα που υπερασπιζόταν επί δεκαετίες. Μάλιστα, μέσα στο 2026 είχε συνεργαστεί με τη νομπελίστρια Leymah Gbowee για την έκδοση παιδικού βιβλίου, ενώ εργαζόταν πάνω σε απομνημονεύματα όταν πέθανε.

«Συνέχισε να εργάζεται για την ισότητα μέχρι το τέλος»

Η ανακοίνωση για τον θάνατό της ήρθε μέσα από τους επίσημους λογαριασμούς της και το ίδρυμά της. Η Γκλόρια Στάινεμ πέθανε ειρηνικά στο σπίτι της στη Νέα Υόρκη, έχοντας γύρω της αγαπημένα της πρόσωπα. Όπως ανέφερε η ανακοίνωση, συνέχισε να εργάζεται για την ισότητα μέχρι το τέλος της ζωής της.

Η Γκλόρια Στάινεμ αφήνει πίσω της βιβλία, άρθρα, οργανώσεις, πολιτικές μάχες και ένα όνομα που έχει πλέον περάσει στην ιστορία του αμερικανικού φεμινισμού. Κυρίως, όμως, αφήνει πίσω της έναν κόσμο πολύ διαφορετικό από εκείνον στον οποίο ξεκίνησε. Όχι έναν κόσμο στον οποίο όλες οι μάχες της έχουν τελειώσει. Το αντίθετο.

Ίσως αυτό να αποτελεί και την πιο δυνατή τελευταία υποσημείωση στη ζωή της: η Γκλόρια Στάινεμ έζησε αρκετά για να δει ιδέες που κάποτε θεωρούνταν ακραίες να μετατρέπονται σε μέρος της καθημερινότητας, δικαιώματα να κατακτώνται και ορισμένα από αυτά να αμφισβητούνται ξανά. Πέθανε στα 92 της, ενώ η Αμερική εξακολουθεί να συγκρούεται για αρκετά από τα ίδια ζητήματα που εκείνη βοήθησε, πριν από περισσότερο από μισό αιώνα, να βγουν από την ιδιωτική σφαίρα και να μπουν στο κέντρο της πολιτικής συζήτησης.