Λυκούργος Καλλέργης: Ερωτεύτηκε μια μαθήτρια 38 χρόνια μικρότερή του και έγινε ξανά πατέρας μετά τα 60 – Από τι πέθανε

Από τον Κάρολο Κουν και το Θέατρο Τέχνης μέχρι τον ελληνικό κινηματογράφο, την πολιτική και την προσωπική του ζωή. Ο σπουδαίος Λυκούργος Καλλέργης που έζησε σχεδόν έναν αιώνα, ερμήνευσε περισσότερους από 500 ρόλους και άφησε το δικό του αποτύπωμα στον ελληνικό πολιτισμό.

Ήταν ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της παλαιότερης γενιάς του ελληνικού θεάτρου. Ένας άνθρωπος που αφιέρωσε σχεδόν ολόκληρη τη ζωή του στην υποκριτική, υπηρέτησε με συνέπεια την τέχνη του, συνεργάστηκε με κορυφαίες προσωπικότητες του θεάτρου και αγαπήθηκε από το κοινό μέσα από τις ερμηνείες του. Ο Λυκούργος Καλλέργης με την τεράστια διαδρομή, δεν περιορίστηκε ποτέ μόνο στη σκηνή, καθώς ασχολήθηκε με τη σκηνοθεσία, τη μετάφραση, τη διδασκαλία, τον συνδικαλισμό, αλλά και την πολιτική. Η ζωή του είχε τα πάντα: μεγάλες καλλιτεχνικές συνεργασίες, προσωπικές αλλαγές, δύο γάμους, παιδιά, εγγόνια, σημαντικές διακρίσεις και μια πορεία που συνδέθηκε με τις μεγάλες κοινωνικές και πολιτικές αναταράξεις του 20ού αιώνα.

Ο Λυκούργος Καλλέργης γεννήθηκε στις 7 Μαρτίου 1914 στο Χουμέρι Μυλοποτάμου της Κρήτης και έφυγε από τη ζωή στις 27 Αυγούστου 2011, σε ηλικία 97 ετών. Ο Λυκούργος ήταν το τέταρτο παιδί του πρωτοπόρου και αληθινού σοσιαλιστή Σταύρου Καλλέργη, μιας ιδιαίτερα σημαντικής μορφής του πρώιμου ελληνικού σοσιαλιστικού κινήματος, ο οποίος είχε πρωταγωνιστήσει στην οργάνωση της πρώτης Εργατικής Πρωτομαγιάς στην Ελλάδα. Τα παιδικά του χρόνια τα έζησε ανάμεσα στο Χουμέρι και το Πέραμα, δίπλα στον πατέρα του που ασχολούνταν με το εμπόριο, μέχρι τα 12 περίπου χρόνια του οπότε και έμεινε ορφανός. Συνολικά ήταν οκτώ παιδιά εκ των οποίων τα έξι αγόρια και δυο κορίτσια. Μάλιστα ο πατέρας τους είχε δώσει σε όλα αρχαιοπρεπή ονόματα: Λυκούργος, Σωκράτης, Πλάτωνας, Δημοσθένης, Θουκυδίδης, Αριστείδης, Αφροδίτη και Ειρήνη.

Ως παιδί ο Λυκούργος είχε τη ζωντάνια όλων των παιδιών αυτής της ηλικίας, μάλιστα αν προσέξει κανείς σε φωτογραφίες, το πρόσωπο του, θα δει ένα σημάδι το οποίο ήταν “αναμνηστικό” από πτώση που έκανε από τοίχο πέφτοντας πάνω σε μια αγκινάρα η οποία τον τραυμάτισε ελαφρά. Η καταγωγή του και το οικογενειακό περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγάλωσε, έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της προσωπικότητάς του. Από μικρός είχε επαφή με το διάβασμα, τη γνώση και τα κοινωνικά ζητήματα. Μάλιστα, σε μία από τις τελευταίες μεγάλες συνεντεύξεις του είχε αποκαλύψει πως, όταν ήταν νεότερος, είχε τόσο διαφορετικά όνειρα για το μέλλον του, ώστε κάποια στιγμή φανταζόταν ακόμη και τον εαυτό του Πατριάρχη!

Το στενό περιβάλλον του Μυλοποτάμου δεν ταίριαζε από παιδί στο Λυκούργο κι άρχισε να αναζητά διέξοδο. Για καλή του τύχη ο πρωτοξάδελφος του πατέρα του, Μιχάλης Αρχοντάκης, του πρότεινε να μετακομίσει στην Αθήνα κι εκεί να σπουδάσει. Οι δυσκολίες που αντιμετώπισε στην πρωτεύουσα με τον αδελφό του Σωκράτη, που τον ακολούθησε, ήταν πολλές καθώς ήταν αναγκασμένος να μπει στην καθημερινή βιοπάλη για να ζήσει, ενώ στην Κρήτη η ζωή του σε οικονομικό επίπεδο ήταν πιο εύκολη. Κάποια στιγμή είδε πως ο Κάρολος Κούν και ο Διβάρης δημιούργησαν σχολή θεάτρου στο παλιό κτίριο μπροστά από το δημαρχείο της Αθήνας και το Εργατικό Κέντρο. Ο Λυκούργος δεν δίστασε να δοκιμάσει τις δυνάμεις το στο θεατρικό στίβο και γρήγορα κατέκτησε δεσπόζουσα θέση ανάμεσα σε υποψήφιους ηθοποιούς όπως ο Παντελής Ζερβός, η Φρόσω Κοκόλα κ.α

Η γνωριμία με τον Κάρολο Κουν και το ξεκίνημα στο θέατρο

Η υποκριτική δεν ήταν αρχικά το μεγάλο του όνειρο. Όπως είχε αφηγηθεί σε συνέντευξή του, ένας φίλος του ήταν εκείνος που τον παρότρυνε να δοκιμάσει την τύχη του στη νεοσύστατη τότε «Λαϊκή Σκηνή». Το 1933 ξεκίνησε τις σπουδές του στη δραματική σχολή της Λαϊκής Σκηνής, με τον Κάρολο Κουν δίπλα του, έναν από τους ανθρώπους που θα επηρέαζαν καθοριστικά την καλλιτεχνική του πορεία. Στις 20 Απριλίου 1934 έκανε την πρώτη του θεατρική εμφάνιση, υποδυόμενος τον Πανάρετο στην «Ερωφίλη» του Γεωργίου Χορτάτση. Ήταν μόλις 20 ετών και εκείνη η εμφάνιση αποτέλεσε την αρχή μιας διαδρομής που θα κρατούσε περισσότερες από έξι δεκαετίες.

Το 1942 έγινε ιδρυτικό μέλος του Θεάτρου Τέχνης του Καρόλου Κουν και συμμετείχε στην ιστορική παράσταση της «Αγριόπαπιας» του Ίψεν, στην οποία υποδύθηκε τον Ρέλινγκ. Παρέμεινε στο Θέατρο Τέχνης μέχρι το 1950, συμμετέχοντας σε μια από τις σημαντικότερες περιόδους της ιστορίας του. Δες βίντεο με συνέντευξή του στην εκπομπή “Εντιμότατοι φίλοι μου” που μιλάει για την χρόνια συνεργασία και την φιλία του με τον σκηνοθέτη κινηματογράφου Βασίλη Γεωργιάδη:

Στη συνέχεια συνεργάστηκε με σπουδαίους ηθοποιούς και θεατρικούς δημιουργούς, μεταξύ των οποίων η Μαρίκα Κοτοπούλη, η Κατερίνα Ανδρεάδη, ο Αιμίλιος Βεάκης, η Κατίνα Παξινού και ο Αλέξης Μινωτής. Για πολλά χρόνια υπήρξε πρωταγωνιστής του Εθνικού Θεάτρου, ενώ εργάστηκε και ως καθηγητής στη Δραματική Σχολή του. Η αγάπη του για το θέατρο δεν περιοριζόταν στην ερμηνεία. Ήθελε να μεταδώσει τις γνώσεις του στις νεότερες γενιές και να συμβάλει στην εξέλιξη της ελληνικής θεατρικής παιδείας. Δες βίντεο από την ταινία “Ο Βάλτος” το 1973 με τον Φαίδωνα Γεωργίτση:

Οι δύο γάμοι και η προσωπική ζωή του

Παρά τη μεγάλη δημοσιότητα που συνόδευε την καλλιτεχνική του πορεία, ο Λυκούργος Καλλέργης δεν ήταν από τους ανθρώπους που εξέθεταν συστηματικά την προσωπική τους ζωή. Ο πρώτος του γάμος ήταν με την ηθοποιό Μαρία Φωκά, μια γυναίκα με σημαντική παρουσία στο ελληνικό θέατρο και έντονη πολιτική δράση. Οι δυο τους γνωρίστηκαν μέσα από το καλλιτεχνικό περιβάλλον του Θεάτρου Τέχνης και απέκτησαν μία κόρη, την Ισμήνη. Η Μαρία Φωκά ήταν επίσης γνωστή για τις αριστερές πολιτικές της πεποιθήσεις και βρέθηκε κατηγορούμενη στη δίκη Μπελογιάννη το 1952. Η ζωή της σημαδεύτηκε από τις πολιτικές διώξεις και τις περιπέτειες μιας ιδιαίτερα δύσκολης εποχής.

Ο γάμος της με τον Λυκούργο Καλλέργη έγινε στα πρώτα χρόνια της προσωπικής του διαδρομής. Οι δυο τους ακολούθησαν στη συνέχεια διαφορετικούς δρόμους. Η Μαρία Φωκά έφυγε από τη ζωή το 2001. Έζησαν μια δεκαετία περίπου μαζί. Το 1964 στην ζωή του μπήκε η νεαρή μαθήτρια της δευτέρας γυμνασίου, Τζένη Κολάρου – ηθοποιός και συγγραφέας στην συνέχεια – που τον ερωτεύεται παράφορα. Τον συναντά στο ασανσέρ της πολυκατοικίας όπου τυχαίνει να ζουν και οι δύο και τον πολιορκεί στενά. Εκείνος έχει τους ενδοιασμούς του και αντιστέκεται σθεναρά. Στις προτροπές του: «Τζένη εγώ δεν κάνω για σένα, είμαι πολύ μεγάλος, βρες ένα παλληκάρι της ηλικίας σου…κλπ », εκείνη δεν απάντησε ποτέ και στα 22 της χρόνια το 1972, τον παντρεύεται για να ζήσει μια συναρπαστική ζωή δίπλα του, για την οποία ποτέ δεν μετάνιωσε.

Η ίδια δήλωνε πάντα πολύ ευτυχισμένη δίπλα του και για το θέμα των 38 χρόνων διαφοράς της ηλικία τους, σε συνέντευξή της είπε: «Εκείνος ήταν πολύ πιο νέος από την ηλικία του κι εγώ πολύ πιο ώριμη από τη δική μου. Ήμασταν λοιπόν συνομήλικοι… Με φόβιζε πάντα η απώλεια του αγαπημένου μου. Αυτός ήταν ο μόνος φόβος μου στη ζωή. Όσο για το τι με ενέπνεε, αυτά ήταν πολλά. Ήταν η προσωπικότητα αυτού του άντρα, η σοφία του, η ηρεμία του, η τέχνη του, η δημοκρατικότητά του, ο διάλογος μαζί του, η πνευματικότητά του, η αρχοντιά του, ο δρόμος που διάλεγε για να συναντήσει το όραμα και πρωτίστως το ήθος του και η αξιοπρέπειά του. Όταν μια γυναίκα αποζητά αυτά από έναν άντρα στη ζωή, και όχι υλικά αγαθά, τότε η έμπνευση, η ευτυχία και η αρμονική συνύπαρξη είναι δεδομένα».

Η μοίρα όμως τα είχε γράψει αλλιώς. Κι εκείνος, παρά τις πολλές ερωτικές του περιπέτειες, ενώ στην αρχή ήταν διστακτικός να κάνει σχέση μαζί της, στην συνέχεια το σκέφτηκε καλύτερα ότι βρήκε τον έρωτα της ζωής του στα 58 του χρόνια, μαζί της ξανάνιωσε, ομόρφηνε και μεγαλούργησε. Είχε δίπλα του μια κοπέλα και μετά μια γυναίκα όμορφη, νέα, με σοβαρότητα, πνευματικότητα, πιστή και αφοσιωμένη, στοιχεία που διατήρησε όλα αυτά τα 38 χρόνια που ήταν μαζί του. Δεν είναι τυχαίο ότι σε κάθε δημόσια ομιλία του κατέληγε με τη φράση “Το έτερο ήμισυ και συμπαραστάτης μου στη ζωή ήταν πάντα η Τζένη. Ήταν το γούρι μου και η μούσα μου”. Δες ένα βίντεο από το 2016 στην εκπομπή της Ανίτας Πάνια “Ανίτα gr” στο Ε με καλεσμένη την Τζένη Καλλέργη που μιλάει για τον καρμικό της έρωτα με τον Λυκούργο Καλλέργη:

Η Τζένη του χάρισε έναν γιο τον Σταύρο για τον οποίο ο Λυκούργος ήταν πολύ υπερήφανος πάντα. Ο Σταύρος σπούδασε αεροναυπηγός στο Πανεπιστήμιο Imperial στο Λονδίνο, διοίκηση αεροπορικών εταιρειών και αερομεταφορές στο Πανεπιστήμιο Cranfield University και πήρε επίσης στο Λονδίνο πτυχίο πιλότου. Από τον Σταύρο ο Λυκούργος Καλλέργης απέκτησε έναν εγγονό, τον Λυκούργο Σταύρου Καλλέργη, στα 94 του χρόνια, που ήταν η ευλογία της ζωής του όπως έλεγε. Από την κόρη του την Ισμήνη απέκτησε τρεις εγγονές και 7 δισέγγονα. Ιδιαίτερη εντύπωση εκείνη την εποχή, είχε προκαλέσει το γεγονός ότι ο ηθοποιός έγινε πατέρας για δεύτερη φορά σε προχωρημένη ηλικία, καθώς ο γιος του γεννήθηκε όταν εκείνος είχε ήδη περάσει τα 60.

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες δημοσιευμένες συνεντεύξεις του Λυκούργου Καλλέργη είναι εκείνη που παραχώρησε στον Γιώργο Σαρηγιάννη για την εφημερίδα «Τα Νέα», στις 19 Ιανουαρίου 2008. Ο τίτλος της ήταν «Ονειρευόμουνα να γίνω Πατριάρχης» και αφορμή στάθηκε η έκδοση του βιβλίου του «Στο διάβα του πολυτάραχου 20ού αιώνα». Στη συγκεκριμένη συνέντευξη μίλησε για την παιδική του ηλικία, την είσοδό του στο θέατρο, τον Κάρολο Κουν, την πολιτική, την οικογένεια και τη μακρόχρονη καλλιτεχνική του πορεία. Είχε ξεκαθαρίσει μάλιστα ότι το βιβλίο του δεν ήταν μια απλή αυτοβιογραφία, αλλά ένα ιστορικοκαλλιτεχνικό έργο που συνέδεε τα προσωπικά του βιώματα με τις κοινωνικές, πολιτικές και πολιτιστικές εξελίξεις του 20ού αιώνα. Στην ίδια συνέντευξη είχε μιλήσει με ιδιαίτερη εκτίμηση για τον Κάρολο Κουν, τον οποίο θεωρούσε σπουδαίο δάσκαλο, ενώ αναφέρθηκε και στην πορεία του Θεάτρου Τέχνης.

Σε άλλη συνέντευξή της η Τζένη Κολλάρου – Καλλέργη όταν είχε δώσει συνέντευξη σε μια εκδήλωση προς τιμήν του ηθοποιού, είχε μιλήσει για εκείνον και είχε πει: “Ζήσαμε, με τον Λυκούργο, τέσσερις ολόκληρες δεκαετίες. Αποκτήσαμε μαζί, το γιο μας, τον Σταύρο Καλλέργη και τον εγγονό μας Λυκούργο. Παράλληλα, όμως, παράξαμε και σπουδαίο καλλιτεχνικό και συγγραφικό έργο. Παρ’ όλα αυτά δεν είναι εύκολο να σκιαγραφήσω απόλυτα την προσωπικότητά του. Κι αυτό γιατί ο Λυκούργος Καλλέργης ήταν μια ξεχωριστή, μια ιδιαίτερη προσωπικότητα. Το ήθος, η αξιοπρέπεια, ο αυτοσεβασμός, η αυτοπειθαρχία, η καθάρια σκέψη ήταν τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς του. Ήταν ένας άνθρωπος που έθετε πολύ ψηλά τον πήχη των αξιών της ζωής και ο δρόμος που διάλεγε για να συναντήσει το όραμα, ήταν πάντα τραχύς και δύσβατος. Έβλεπε καθαρά πέρα από δογματισμούς, την εσώτερη αλήθεια και ενότητα, την προστασία όλων των ανθρώπων από το φανατισμό και τον εγωισμό. Γνώριζε το χρέος του και διεκδικούσε το δικαίωμά του να είναι ένας ελεύθερος, ενεργός πολίτης, με μοναδική ασπίδα το ήθος του”.

Όταν την είχαν ρωτήσει για τα κοινά χαρακτηριστικά του Λυκούργου Καλλέργη στην ζωή και στην σκηνή εκείνη δήλωσε: “Ένας άνθρωπος με τα χαρακτηριστικά, του χαρακτήρα, που σας προανέφερα και με αυτή την προσωπικότητα, δεν θα μπορούσε ποτέ να υποκριθεί, εμφανίζοντας άλλο πρόσωπο στο δημόσιο βίο και άλλο στον οικογενειακό. Είχε μελετήσει από πολύ νεαρή ηλικία τους αρχαίους και είχε ταυτιστεί με τη φιλοσοφία τους. Τον είχαν επηρεάσει ιδιαίτερα ο Πλάτων και ο Σωκράτης. Η αναζήτηση της αλήθειας, ο διάλογος, η αναγνώριση της προσωπικότητας του άλλου, το ήθος, η αξιοπρέπεια, ο ήρεμος λόγος, η καλοσύνη, η προσφορά, είναι στοιχεία που αν δεν είναι ταυτισμένα με τον εσωτερικό και πνευματικό κόσμο του ανθρώπου, αλλά τα υποκρίνεται, γρήγορα θα προδοθεί. Ο Λυκούργος Καλλέργης στο σπίτι του και στην προσωπική του ζωή ήταν ο ίδιος μ’ αυτόν που έβλεπε ο κόσμος στις δημόσιες εμφανίσεις του και τις ομιλίες του” Δες βίντεο με συνέντευξη της Τζένης Καλλέργη στην εκπομπή “Άρωμα Ελλάδας” που μιλούσε για τον έρωτα τους, μετά την απώλεια του άντρα της:

Πολλές φορές με ρωτάνε αν ο Λυκούργος ήταν τόσο αυστηρός και κακός στη ζωή του, όπως ήταν στον κινηματογράφο. Θα δώσω απάντηση με τα δικά του λόγια: «Ο καλός ηθοποιός πρέπει να παίζει τόσο πειστικά και αληθινά τον κακό ή τον φασίστα ή τον πανούργο, ώστε το κοινό να επηρεάζεται απ’ αυτό και ν’ αποφεύγει το κακό». Δες βίντεο της ταινίας του 1950 “Θύελλα στον Φάρο” με πρωταγωνιστές τον Θόδωρο Μορίδη, τον Γιώργο Καμπανέλλη:

“Ήταν όμως τόσο καλός ηθοποιός που ο κόσμος ταυτιζόταν με τους ρόλους που ερμήνευε στην τηλεόραση, στον κινηματογράφο και στο θέατρο. Ίσως είναι ο μόνος ηθοποιός του κινηματογράφου και της τηλεόρασης που έπαιξε αντιπαθητικούς ρόλους, όπως τους σκληρούς και αυστηρούς πλούσιους μπαμπάδες που δεν έδιναν την κόρη στον φτωχό, η τον φασίστα και πανούργο Παπαγρηγόρη στο «Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται», που δεν έγινε αντιπαθητικός και μισητός από τον κόσμο. Αντίθετα, αγαπήθηκε. Κι αυτό γιατί η εξωτερική εικόνα του ανθρώπου είναι ο καθρέφτης της ψυχής του. Ο κόσμος τον λάτρεψε, οι συνάδελφοί του τον σεβάστηκαν, οι μαθητές του τον αγάπησαν, γι’ αυτό κι εγώ τον αγάπησα τόσο” έλεγε για τον άντρα της η Τζένη Κολλάρου.

Οι ταινίες που άφησαν εποχή

Η παρουσία του Λυκούργου Καλλέργη στον κινηματογράφο υπήρξε εξίσου σημαντική. Ξεκίνησε τη μεγάλη κινηματογραφική του διαδρομή το 1949 και συνέχισε να συμμετέχει σε ελληνικές παραγωγές για δεκαετίες. Δες βίντεο από την ταινία “Το φρούριο των Αθανάτων” το 1972:

Είχε την ικανότητα να δίνει ξεχωριστή υπόσταση ακόμη και στους δεύτερους ρόλους, δημιουργώντας χαρακτήρες που έμεναν στη μνήμη του θεατή. Άντρας με σοβαρότητα και κύρος, πνευματικός άνθρωπος του θεάτρου, ένας πάντα ωραίος, κομψός, αρχοντικός κύριος, έπαιξε γύρω στους πεντακόσιους ρόλους στο θέατρο, αφήνοντας το στίγμα του, έκανε πολύ ραδιόφωνο, έκανε κινηματογράφο, έκανε τηλεόραση, πέρασε στη σκηνοθεσία, δίδαξε νέους ηθοποιούς σε δραματικές σχολές και μετέφρασε αρκετά θεατρικά έργα ανάμεσά τους το κύριο σώμα των θεατρικών του Τσέχωφ. Δες βίντεο από την ταινία “Ο Νικητής” το 1965. Ο Παντελής Ζερβός και ο Λυκούργος Καλλέργης δίνουν δυο συγκλονιστικές ερμηνείες, σε μια από τις ωραιότερες σκηνές του πολύ διδακτικού αισθηματικού δράματος της Μαρίας Πλυτά:

Ανάμεσα στις κινηματογραφικές παραγωγές στις οποίες συμμετείχε βρίσκονται: «Ο Κόκκινος Βράχος» (1949), «Θύελλα στο Φάρο» (1950), «Ο Μιμίκος και η Μαίρη» (1958), «Λύγκος ο λεβέντης» (1959), «Ο Αλή Πασάς και η Κυρά Φροσύνη» (1959), «Το Νησί των Γενναίων» (1959). Δες βίντεο από την ταινία “Το Νησί των Γενναίων” με την Τζένη Καρέζη:

Έπαιξε ακόμα στις ταινίες: «Αμαρτωλά Νιάτα» (1960), «Ο Ξένος της Νύχτας» (1960), «Ραντεβού στη Βενετία» (1960). Δες βίντεο από την ταινία “Ραντεβού στη Βενετία” με την Γκιζέλα Ντάλι:

Και ακόμα σε πρωταγωνιστικούς ρόλους τον έχουμε δει στις ταινίες: «Ραντεβού στην Κέρκυρα» (1960), «Ενώ σφύριζε το τρένο» (1961), «Κατρακύλισμα στο βούρκο» (1962), «Οργή» (1962), «Αθώα ή Ένοχη» (1963), «Αμαρτίες Γονέων» (1963), «Η Καρδιά της Μάνας» (1963), «Καρδιές στην Καταιγίδα» (1963), «Λίγο πριν ξημερώσει» (1963), «Συντρίμμια της Ζωής» (1963), «Ευχή και Κατάρα» (1964), «Θα ζήσω για σένα» (1965), «Οι Καταφρονεμένοι» (1965). Δες βίντεο από την ταινία “Οι Καταφρονεμένοι” με τον Ορέστη Μακρή, την Μέμα Σταθοπούλου:

Ο αυστηρός και κλασικός Λυκούργος Καλλέργης δεν δίστασε ποτέ να πειραματιστεί, φτάνοντας στο σημείο να συμμετάσχει ακόμη και σε μια από τις πιο ανατρεπτικές παραγωγές της εποχής, παίζοντας στην ίδια αισθησιακή ταινία με τον Κώστα Γκουσγκούνη – μια συνεργασία που μέχρι σήμερα ξαφνιάζει όσους τον έχουν συνδέσει αποκλειστικά με το ποιοτικό θέατρο και τις μεγάλες δραματικές ερμηνείες. Πράγματι ήταν μια ασυνήθιστη στιγμή στην ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου η συνύπαρξή του με τον Κώστα Γκουσγκούνη στην ερωτική ταινία “Σεξ…13 μποφόρ” το 1971 στο ρόλο του φαροφύλακα ερημικού νησιού. Η τελευταία κινηματογραφική του εμφάνιση καταγράφεται το 2001, στην ταινία «Αλέξανδρος και Αϊσέ» του Δημήτρη Κολλάτου. Δες βίντεο από την ταινία του Κολλάτου με τους Σπύρο Φωκά, Ανδρέα Μπάρκουλη:

Συνεργάστηκε με διαφορετικές γενιές δημιουργών και συμμετείχε σε παραγωγές που αποτύπωσαν την κοινωνική και καλλιτεχνική πραγματικότητα της εποχής τους. Δες βίντεο από την ταινία “Οι κολασμένοι” με τον Ανδρέα Ντούζο που κάνει το πρώτο του κινηματογραφικό ντεμπούτο το 1965:

Η τηλεόραση και οι μεγάλες επιτυχίες

Ο Λυκούργος Καλλέργης είχε σημαντική παρουσία και στην ελληνική τηλεόραση. Ανάμεσα στις γνωστές τηλεοπτικές παραγωγές στις οποίες συμμετείχε ήταν ο «Χριστός ξανασταυρώνεται» το 1975 και οι «Πανθέοι» το 1977. Δες βίντεο από το σήριαλ “Ο Χριστός ξανασταυρώνεται” στον ρόλο του παπά – Γρηγόρη:

Οι συγκεκριμένες σειρές έγραψαν τις πιο σημαντικές στιγμές της ελληνικής τηλεοπτικής ιστορίας και έφεραν τον ηθοποιό σε επαφή με ένα ακόμη ευρύτερο κοινό. Η χαρακτηριστική φωνή του, η επιβλητική σκηνική παρουσία και η εκφραστικότητά του ήταν στοιχεία που τον έκαναν να ξεχωρίζει. Δες βίντεο από το επιτυχημένο σήριαλ “Οι Πανθέοι”:

Η πολιτική δράση και η σχέση με το ΚΚΕ

Ο Λυκούργος Καλλέργης δεν ήταν ένας καλλιτέχνης που έμενε αμέτοχος απέναντι στα κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα της εποχής του. Μεγαλώνοντας σε μια οικογένεια με έντονη πολιτική παράδοση, ακολούθησε και ο ίδιος μια πορεία με σαφείς πολιτικές θέσεις. Ασχολήθηκε ενεργά με τον συνδικαλισμό και υπηρέτησε για περίπου μία δεκαετία ως γενικός γραμματέας του Σωματείου Ελλήνων Ηθοποιών, από το 1956. Για ένα διάστημα διετέλεσε και πρόεδρος του Σωματείου. Παράλληλα, υπήρξε πρόεδρος της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Θεάματος – Ακροάματος και αντιπρόεδρος του Ταμείου Συντάξεως Ηθοποιών.

Το 1977 έκανε ένα ακόμη σημαντικό βήμα, καθώς εξελέγη βουλευτής του ΚΚΕ στην Α΄ Περιφέρεια Αθηνών. Παρέμεινε στο Κοινοβούλιο μέχρι το 1981. Η πολιτική ήταν για εκείνον κομμάτι της κοινωνικής του ευθύνης και όχι μια περιστασιακή ενασχόληση. Δες ένα βίντεο από την εκπομπή “Τσάι με Κανέλλη” της Λιάνας Κανέλλη με καλεσμένους τους: Λυκούργο Καλλέργη, Άγγελο Αντωνόπουλο, Γιάννη Βόγλη και Γκέλυ Μαυροπούλου το 2015:

Υπάρχει μια πολύ ενδιαφέρουσα μαρτυρία του για την εποχή της σύλληψης και καταδίκης της τότε γυναίκας του και ηθοποιού Μαρίας Φωκά και τη γνωριμία του με τους Πλουμπίδη και Μπελογιάννη, από το βιβλίο του Στέλιου Κούλογλου “Μαρτυρίες για τον εμφύλιο και την ελληνική αριστερά”.

Τι έλεγε ο Λυκούργος Καλλέργης: “Το 1951-1952 συνεδρίαζαν στο σπίτι μου, σε τακτικά διαστήματα, ο Νίκος Πλουμπίδης, ο Νίκος Μπελογιάννης, ο Δρομάζος και η Έλλη Παππά. Δεν μετείχα στις συνεδριάσεις τους αλλά τους χαιρετούσα και με χαιρετούσαν. Υπήρχε μια ζεστασιά σε αυτούς τους τέσσερις ανθρώπους. Ο Πλουμπίδης μάλιστα μου είχε ιδιαίτερη συμπάθεια και μου έλεγε: «Εσύ είσαι κάτι σπουδαίο, σε ξέρω εσένα». Ήταν ωραίος άνθρωπος, πολύ ωραίος τύπος. Όπως και ο Μπελογιάννης, ο οποίος ήταν ιδιαίτερα σεμνός και σοβαρός. Κάποια στιγμή τους έχασα, έπαψαν να συνεδριάζουν γιατί είχαν ήδη συλληφθεί ο Μπελογιάννης και η Έλλη.

Κατά σύμπτωση, την εποχή εκείνη έπαιζα στο θέατρο ένα έργο του Εγγλέζου συγγραφέα Τζον Πρίσλεϊ, το οποίο λεγόταν “Ο ανακριτής έρχεται”. Ήταν ένα έργο συμβολικό, ο συγγραφέας του ήταν αριστερός και εγώ έπαιζα τον ανακριτή, το πρόσωπο που έφερνε την ειρήνη και την τάξη σε μια χώρα, σε μια οικογένεια. Εκείνο τον καιρό, η τότε σύζυγός μου Μαρία Φωκά είχε πάει στο Παρίσι, όπου είχε συνδεθεί με αριστερούς που της έδωσαν χρήματα για να τα φέρει στο κόμμα. Έλειπε όμως αυτός στον οποίο έπρεπε να παραδώσει τα χρήματα και η Φωκά του άφησε κάποιο σημείωμα. Η αστυνομία έκανε έφοδο στο αρτοποιείο, όπου θα παραδίδονταν τα χρήματα, βρήκε το σημείωμα και ενοχοποίησε τη Φωκά.

Μας συνέλαβαν οικογενειακώς, τη Φωκά, εμένα και την κόρη μας που ήταν τότε πέντε χρονών και μας κουβάλησαν κακήν κακώς στην Ασφάλεια. Καθώς έμπαινα στην Ασφάλεια, όλοι όσοι με έβλεπαν, φώναζαν: «Α! ήρθε ο κύριος Ανακριτής». Παρουσιάστηκα στο διοικητή της Ασφάλειας, ο οποίος με υποδέχτηκε, γιατί και εκείνος είχε δει το έργο, λιγάκι σαν συνάδελφο και μου είπε: «Κύριε Καλλέργη, εδώ είναι το σημείωμα της συζύγου σας, αυτά είναι τα γράμματά της, συνεπώς είναι συνένοχη και την κρατάμε. Εσείς μπορείτε να φύγετε». Έφυγα εγώ με την κόρη μου ενώ η Φωκά μπήκε στην απομόνωση, στο κτίριο της Ασφάλειας στην οδό Καποδιστρίου.

Η Φωκά παραπέμφθηκε σε δίκη μαζί με τον Μπελογιάννη και τους άλλους. Το διάστημα πριν από τη δίκη προσπαθούσα να κάνω κάποιες ενέργειες, να κινητοποιήσω ειδικά το Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών, για τη Φωκά που ήταν καλλιτέχνις, έτσι ώστε να έχει κάποια ειδική μεταχείριση. Σχηματίσαμε λοιπόν μια επιτροπή και πήγαμε στον υπουργό Εσωτερικών και Ασφαλείας, τον Ρέντη, ο οποίος με πήρε ιδιαιτέρως και μου είπε: «Κύριε Καλλέργη, έχετε υπ’ όψιν σας ότι αυτή η δίκη είναι φτιαγμένη έτσι ώστε δεν πρόκειται να αλλάξει το παραμικρό. Οι αποφάσεις έχουν ληφθεί από τους Αμερικανούς και αναγκαστικά και από την κυβέρνηση, η οποία δεν πρόκειται να αλλάξει τίποτε. Μην ασχολείστε λοιπόν, σας συμβουλεύω να σταματήσετε να ενεργείτε για το καλό σας». Το ύφος του ήταν δήθεν φιλικό αλλά επί της ουσίας απειλητικό. Κατάλαβα τότε περί τίνος πρόκειται. Ήταν η καλύτερη εξήγηση που δόθηκε για την υπόθεση αυτή”.

Οι μεταφράσεις, τα βιβλία και οι μεγάλες διακρίσεις

Ένα λιγότερο γνωστό, αλλά εξαιρετικά σημαντικό κομμάτι της διαδρομής του ήταν η ενασχόλησή του με τη μετάφραση. Ο Καλλέργης αγάπησε ιδιαίτερα το έργο του Άντον Τσέχωφ και μετέφρασε σημαντικά θεατρικά έργα του, συμβάλλοντας στην παρουσίαση του Ρώσου συγγραφέα στο ελληνικό κοινό. Ανάμεσα στα έργα με τα οποία ασχολήθηκε ήταν και ο «Βυσσινόκηπος». Μετέφρασε, επίσης, έργα συγγραφέων όπως ο Γκόγκολ και ο Γκόρκι. Το 2007 κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Λυκούργος Καλλέργης: Στο διάβα του πολυτάραχου 20ού αιώνα», μέσα από το οποίο κατέγραψε βιώματα και αναμνήσεις μιας ολόκληρης εποχής.

Η προσφορά του αναγνωρίστηκε με σημαντικές διακρίσεις. Τιμήθηκε με το Βραβείο Πιραντέλλο και το Βραβείο Βεάκη, ενώ στις 14 Μαΐου 2007 αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτορας του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών. Δες ένα βίντεο από συνέντευξή του στην εκπομπή του Ηλία Μαλανδρή “Εστίν ουν” στο SEVEN X:

Το τελευταίο αντίο σε έναν μεγάλο καλλιτέχνη

Ο Λυκούργος Καλλέργης έφυγε από τη ζωή στις 27 Αυγούστου 2011, σε ηλικία 97 ετών, στο νοσοκομείο «Γ. Γεννηματάς» της Αθήνας. Το τελευταίο διάστημα αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα υγείας, τα οποία είχαν επιδεινωθεί έπειτα από επέμβαση στο ισχίο. Η είδηση του θανάτου του προκάλεσε συγκίνηση στον καλλιτεχνικό κόσμο, καθώς έφευγε ένας άνθρωπος που είχε αφιερώσει τη ζωή του στην τέχνη και είχε συνδέσει το όνομά του με μερικές από τις σημαντικότερες στιγμές του ελληνικού θεάτρου. Η κηδεία του πραγματοποιήθηκε δημοσία δαπάνη στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών.

Ο Λυκούργος Καλλέργης ήταν ένας άνθρωπος που έζησε πολλές ζωές μέσα από την τέχνη, γνώρισε μεγάλες προσωπικότητες, δημιούργησε οικογένεια, ασχολήθηκε με την πολιτική και άφησε πίσω του ένα σημαντικό πνευματικό έργο. Ένας σπουδαίος ηθοποιός, ένας ακούραστος εργάτης του πολιτισμού και ένας άνθρωπος που μέχρι το τέλος παρέμεινε πιστός στην τέχνη του.